Από την ευδαιμονία των λέξεων

Όταν μου ήρθε σαν τίτλος του blog η λέξη “ευδαιμονία” (ή eudemonia), υπήρχε στο μυαλό μου απλώς σαν την έκφραση μιας γενικότερη κατάστασης “well-being” ή “wellness”, κάτι που πίστευα ότι θα ταίριαζε κάπως στο συνολικό περιεχόμενό του. Εκείνο το διάστημα διάβαζα ένα βιβλίο και λίγες μέρες μετά έφτασα σε ένα σημείο όπου ο συγγραφέας πραγματευόταν ακριβώς την έννοια της ευδαιμονίας, κάτι που δεν περίμενα καθόλου να το συναντήσω. Με αφορμή αυτό παραθέτω κάποια αποσπάσματα από το βιβλίο:

«Δαιμονικό είναι οποιαδήποτε φυσική λειτουργία έχει την ισχύ να καταλάβει ολοκληρωτικά το πρόσωπο. Το δαιμονικό στοιχείο μπορεί να είναι δημιουργικό ή καταστροφικό, και κανονικά είναι και τα δύο [..]. Ευτυχία –η ευδαιμονία– στην ελληνική γλώσσα είναι να σου «χαριστεί ένας καλός δαίμονας». Ευτυχία είναι ο εναρμονισμός με τους δαίμονές μας. [….] Ο δαίμων μας δίνει ατομική καθοδήγηση σε επιμέρους καταστάσεις. Στα Λατινικά αποδόθηκε ως genii (ή jinni). [..] Το genius προέρχεται από το λατινικό ρήμα genere που σημαίνει γεννώ, δημιουργώ, επομένως το δαιμονικό είναι η φωνή των γεννητικών διαδικασιών μέσα στο άτομo [..]. Οι καταστροφικές δράσεις του δαιμονικού δεν είναι παρά η άλλη πλευρά της δημιουργικής του ώθησης. Εάν ξεφορτωθούμε τους δαίμονές μας, ας ετοιμαστούμε- όπως πολύ εύστοχα παρατηρεί ο Rilke- να αποχαιρετήσουμε επίσης τους άγγελούς μας. […] Το δαιμονικό έχει ανάγκη να οδηγείται και να οριοθετείται. Εδώ γίνεται πολύ σημαντικός ο ρόλος της ανθρώπινης συνείδησης.»

Από το βιβλίο του Rollo May, Love and Will

Η  ανάγνωση αυτού του μέρους του βιβλίου (και όχι αποκλειστικά τα αποσπάσματα που παραθέτω) ήταν η αρχή για να συνειδητοποιήσω  ότι αυτή η όμορφη ελληνική λέξη κρύβει ένα πολύ βαθύ νόημα. Για το “δαιμονικό στοιχείο” είχα προβληματιστεί ξανά λίγο καιρό πίσω, όταν είχα παρακολουθήσει μια θεατρική μεταφορά της δίκης του Σωκράτη, μια παράσταση πολύ ενδιαφέρουσα, όπου οι ηθοποιοί μιλούσαν στα αρχαία ελληνικά. Σε εκείνη την παράσταση είχα θυμηθεί (καθώς το ήξερα από τα μαθητικά μου χρόνια αλλά και αργότερα) ότι ο Σωκράτης αναφερόταν συνεχώς σε ένα “δαιμόνιο”, μια εσωτερική φωνή, που “άκουγε” από την παιδική του ηλικία και τον απέτρεπε από το να πράξει κάτι “ανήθικο”. Στη δίκη του μάλιστα τον είχαν κατηγορήσει ότι παραμελούσε τα θρησκευτικά του καθήκοντα, αλλά και ότι “εισήγαγε καινά (=καινούρια) δαιμόνια”, κάτι σαν “νέους θεούς”, διαφθείροντας έτσι τους νέους.  Με αυτές τις κατηγορίες, ο Σωκράτης κρίθηκε ένοχος και καταδικάστηκε σε θάνατο. Φυσικά, αν και γνώριζα από πριν τις κατηγορίες εναντίον του αλλά και την αναφορά του Σωκράτη στο “δαιμόνιο”, δεν είχα κατανοήσει καθόλου το βάθος των εννοιών, ούτε καν μπορούσα να βρω μια ικανοποιητική ερμηνεία για όλα αυτά μέσα μου. Θεωρώ δε, ότι πρόκειται για τόσο συγκλονιστικές γνώσεις, που με προβληματίζει σε τεράστιο βαθμό η ασάφεια και ο επιφανειακός τρόπος με τον οποίο προσεγγίζονται (στις περισσότερες περιπτώσεις έστω) αυτές οι έννοιες, καθώς και η σοφία της αρχαίας ελληνικής σκέψης γενικότερα, από το εκπαιδευτικό μας σύστημα. Αυτό βέβαια αποτελεί ένα εντελώς διαφορετικό ζήτημα.

Ψάχνοντας από περιέργεια σε ένα φιλοσοφικό λεξικό που διαθέτω* έναν ορισμό για την έννοια της ευδαιμονίας, αναφέρεται ότι «Η έννοια της ευδαιμονίας είναι σύνθετη και αφηρημένη, γεγονός που καθιστά τον ορισμό του περιεχομένου της προβληματικό, έτσι ώστε χρησιμοποιώντας οι άνθρωποι τον όρο “ευδαιμονία”, να υποθέτουν διαφορετικά πράγματα. […] Για τον Αριστοτέλη, αναγκαία προϋπόθεση της ευδαιμονίας είναι η αρετή. [..] Δεδομένου ότι, όπως υποστήριξε ο Αριστοτέλης, στο πλαίσιο της θεωρίας της μεσότητας, η αρετή είναι πάντοτε μια ενδιάμεση κατάσταση μεταξύ δύο ακροτήτων, έπεται, κατ’ αυτόν, ότι η ευδαιμονία είναι επίσης, μεσότητα  […]. Στους νεότερους χρόνους οι εισηγητές της θεωρίας τους ωφεμιλισμού τόνισαν τον κοινωνικό χαρακτήρα της ευδαιμονίας […] προκειμένου κάποιος να αποφασίσει τι θα πρέπει να κάνει, κάθε φορά που του δίδεται η ευκαιρία ή είναι υποχρεωμένος να δράσει, οφείλει να σκεφτεί [..] πώς με την πράξη του ή τις πράξεις του θα συμβάλλει στην μεγαλύτερη ευτυχία για μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων».

Η έννοια της ευδαιμονίας λοιπόν φαίνεται να εμπλέκει την προσωπική, ηθική συνείδηση του καθενός, η οποία, “οφείλει” να καλλιεργείται και να καθοδηγείται. Δεν έχω καμιά αμφιβολία ότι πολλά από αυτά που μπορούμε να προσφέρουμε για όσο ζούμε σε αυτό τον κόσμο που είναι “έξω από εμάς”, σχετίζονται κυρίως με την εσωτερικότητά μας. Με αυτήν την έννοια, αν ο καθένας από εμάς φροντίζει τον “άνθρωπο” μέσα του, λαμβάνει ταυτόχρονα φροντίδα για τον συν-άνθρωπο.

Το νόημα των λέξεων τις περισσότερες φορές δεν είναι τυχαίο και δεν αντικατοπτρίζει το πρώτο πράγμα που μπορεί να μας έρχεται στο νου. Έτσι η “ευτυχία” μπορεί να αναφέρεται πολύ περισσότερο σε μια διαδικασία παρά σε ένα συναίσθημα. Η βάση της διαδικασίας αυτής ίσως θα μπορούσε να είναι η ανάγκη όλων των ανθρώπων ανά τους αιώνες να μετέχουν σε έναν κόσμο που να έχει νόημα. Το να “σου χαριστεί ένας καλός δαίμονας” δεν σημαίνει ότι υπάρχει κάτι εκεί έξω το οποίο θα σου δοθεί έτοιμο για να σου λύσει τα προβλήματα ή να σου δώσει “καλή τύχη” όπως συνηθίζουμε να λέμε. Κάτι τέτοιο δεν θα ήταν δυνατόν αν η ευτυχία είναι “ο εναρμονισμός με τους δαίμονές μας”, γιατί τι άλλο μπορεί να είναι αυτός ο ‘εναρμονισμός’ παρά μια διαδικασία πάλης; Αν και όλες αυτές οι πληροφορίες για τη λέξη ‘ευδαιμονία’ προέκυψαν εκ των υστέρων, θεώρησα καλό να μοιραστώ αυτό το κομμάτι της ιστορίας γύρω από τον τίτλο, για πολλούς λόγους. Οι ερμηνείες που μπορούν να δοθούν (όπως αναφέρεται και στο λεξικό) είναι πολλές, ωστόσο όσο ερευνά κάποιος για ‘ερμηνείες’, θεωρώ ότι έχει ήδη κάτι κερδίσει από τον στόχο στον οποίο θέλει να φτάσει. Πάλι με μια αναφορά από το βιβλίο του Rollo May, “είναι επικίνδυνο κανείς να γνωρίζει, αλλά ακόμη πιο επικίνδυνο να αγνοεί”.

*Θεωρώ απαραίτητο από τη στιγμή που παραθέτω ολόκληρο απόσπασμα να αναφέρω ότι πρόκειται για το Λεξικό της Φιλοσοφίας του Θ. Πελεγρίνη, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα.

2 Replies to “Από την ευδαιμονία των λέξεων”

  1. θα τολμούσα να πω ότι αποτελεί ένα από τα καλύτερα άρθρα που έχω διαβάσει… εναρμονιση θα έλεγα εγώ με τους δαίμονες μας (καλους η κακους) για την επίτευξη της ευδαιμονιας μας!!σε ευχαριστουμε πολυ για αυτη τη σπουδαια τροφη για σκεψη!

    1. Ευχαριστώ και εγώ πάρα πολύ για τα καλά σου λόγια!

Αφήστε μια απάντηση